Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn, ngành xây dựng đang đứng trước yêu cầu thay đổi cách tiếp cận đối với công trình. Một dự án hiện đại không chỉ được đánh giá qua kiến trúc, công năng hay chất lượng hoàn thiện mà còn cần được xem xét ở khả năng sử dụng năng lượng hiệu quả và giảm tác động đến môi trường trong suốt vòng đời. Đây chính là bối cảnh kiến trúc Net Zero ngày càng nhận được sự quan tâm trong lĩnh vực kiến trúc và xây dựng.
Net Zero không có nghĩa công trình hoàn toàn không tiêu thụ năng lượng hay chỉ cần lắp đặt hệ thống điện mặt trời là có thể đạt được. Cốt lõi của tư duy này là giảm nhu cầu năng lượng và phát thải xuống mức thấp nhất có thể trước, sau đó đáp ứng phần nhu cầu còn lại bằng năng lượng tái tạo hoặc các giải pháp phù hợp, đồng thời từng bước kiểm soát lượng carbon phát sinh từ vật liệu và quá trình xây dựng. Đây cũng là hướng đi phù hợp với quá trình chuyển đổi của ngành xây dựng khi Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Kiến trúc Net Zero là gì?
Là định hướng thiết kế, xây dựng và vận hành công trình nhằm đưa lượng phát thải carbon ròng về mức bằng 0 trong một phạm vi và thời gian đánh giá xác định. Theo WorldGBC, một nguyên tắc quan trọng của quá trình này là ưu tiên giảm nhu cầu năng lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng của công trình trước khi tính đến nguồn năng lượng tái tạo để đáp ứng phần nhu cầu còn lại. Nói cách khác, một công trình Net Zero tốt không bắt đầu bằng câu hỏi “cần lắp bao nhiêu pin mặt trời?” mà bắt đầu bằng câu hỏi “làm thế nào để công trình cần ít năng lượng hơn?”.
Cũng cần phân biệt Net Zero Carbon với Net Zero Energy. Net Zero Energy chủ yếu tập trung vào sự cân bằng giữa năng lượng công trình tiêu thụ và năng lượng tái tạo được tạo ra hoặc cung cấp. Trong khi đó, Net Zero Carbon tập trung vào lượng phát thải carbon và có phạm vi rộng hơn, đặc biệt khi xét đến carbon hàm chứa trong vật liệu và quá trình xây dựng. Vì vậy, một công trình có khả năng tự sản xuất một phần điện năng chưa đồng nghĩa với việc toàn bộ công trình đã đạt Net Zero Carbon. Việc đánh giá cần dựa trên phạm vi carbon cụ thể và phương pháp đo lường được xác định cho dự án.
Giảm năng lượng phải bắt đầu từ chính thiết kế công trình
Một trong những nền tảng của kiến trúc Net Zero là giảm nhu cầu sử dụng năng lượng ngay từ giai đoạn thiết kế. Thay vì tạo ra một công trình phụ thuộc lớn vào điều hòa, chiếu sáng nhân tạo và các thiết bị cơ điện rồi tìm cách bù đắp lượng năng lượng tiêu thụ, kiến trúc sư có thể nghiên cứu hướng công trình, hình khối, lớp vỏ bao che, khả năng đón sáng, thông gió tự nhiên và giải pháp che nắng. Đây cũng là lý do thiết kế thụ động (Passive Design) thường được xem là một thành phần quan trọng trong chiến lược giảm năng lượng của công trình.
Khi kiến trúc tận dụng tốt điều kiện khí hậu tự nhiên, công trình có thể giảm một phần nhu cầu làm mát, chiếu sáng và thông gió cơ học. Tuy nhiên, thiết kế Net Zero không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn các hệ thống kỹ thuật. Mục tiêu là tạo ra sự phối hợp hiệu quả giữa kiến trúc, kết cấu, cơ điện và công nghệ để công trình đạt hiệu suất cao mà vẫn đảm bảo tiện nghi cho người sử dụng. Đây là điểm khiến Net Zero khác với cách tiếp cận “gắn thêm công nghệ xanh” sau khi thiết kế đã hoàn thành.
Năng lượng tái tạo chỉ là một phần của bài toán Net Zero
Sau khi tối ưu nhu cầu năng lượng, phần năng lượng còn lại có thể được đáp ứng thông qua các nguồn năng lượng tái tạo phù hợp. Điện mặt trời là một giải pháp phổ biến, đặc biệt với những công trình có điều kiện về diện tích mái và khả năng khai thác bức xạ mặt trời. Tuy nhiên, năng lượng tái tạo không nên được xem như yếu tố duy nhất quyết định một công trình có đạt Net Zero hay không. Hiệu quả của công trình còn phụ thuộc vào mức tiêu thụ thực tế, hiệu suất hệ thống và nguồn năng lượng được sử dụng trong quá trình vận hành.
Một khía cạnh ngày càng quan trọng khác là carbon hàm chứa (embodied carbon). Lượng phát thải của công trình không chỉ xuất hiện khi tòa nhà đi vào sử dụng mà còn liên quan đến quá trình khai thác nguyên liệu, sản xuất vật liệu, vận chuyển, thi công, bảo trì, thay thế và xử lý khi công trình kết thúc vòng đời. Vì vậy, tư duy Net Zero ngày càng chuyển từ việc chỉ kiểm soát năng lượng vận hành sang xem xét toàn bộ vòng đời công trình. Việc lựa chọn vật liệu có tuổi thọ phù hợp, giảm nhu cầu thay thế, ưu tiên giải pháp tái sử dụng hoặc giảm phát thải trong sản xuất có thể góp phần hạn chế lượng carbon phát sinh ngay từ đầu.
Net Zero đang trở thành định hướng mới của kiến trúc bền vững
Sự quan tâm đến kiến trúc Net Zero không phải là một xu hướng mang tính hình thức mà xuất phát từ tác động thực tế của ngành xây dựng đối với môi trường. Báo cáo Global Status Report for Buildings and Construction 2025–2026 của UNEP cho biết lĩnh vực công trình và xây dựng hiện chiếm khoảng 37% lượng phát thải CO₂ toàn cầu và gần 50% lượng khai thác vật liệu trên thế giới. Điều này cho thấy việc giảm phát thải trong xây dựng có ý nghĩa lớn đối với mục tiêu khí hậu toàn cầu.
Đối với Việt Nam, định hướng phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 cũng đặt ra yêu cầu mới đối với quá trình thiết kế và xây dựng công trình. Trong tương lai, chất lượng của một dự án sẽ không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc hay mức độ hoàn thiện mà còn ở khả năng sử dụng năng lượng hiệu quả, kiểm soát phát thải và thích ứng với điều kiện môi trường. Với các đơn vị kiến trúc, nội thất và tổng thầu, điều này đòi hỏi tư duy bền vững phải được đưa vào ngay từ giai đoạn đầu thay vì chỉ bổ sung ở bước hoàn thiện.
Kết luận
Kiến trúc Net Zero đánh dấu sự chuyển dịch từ tư duy xây dựng những công trình “tiêu thụ ít năng lượng” sang một cách tiếp cận toàn diện hơn đối với phát thải carbon. Từ việc tối ưu thiết kế, giảm nhu cầu năng lượng, khai thác năng lượng tái tạo cho đến kiểm soát carbon hàm chứa trong vật liệu và quá trình xây dựng, mỗi quyết định đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả môi trường của công trình.
Net Zero vì thế không phải một phong cách kiến trúc mà là một mục tiêu và phương pháp tiếp cận, cần sự phối hợp giữa kiến trúc sư, kỹ sư, đơn vị thi công, chủ đầu tư và đơn vị vận hành. Khi được nghiên cứu ngay từ đầu, tư duy Net Zero không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn hướng công trình tới hiệu quả năng lượng, khả năng thích ứng và giá trị sử dụng lâu dài hơn. Trong quá trình ngành xây dựng hướng tới phát triển bền vững, đây sẽ là một trong những định hướng quan trọng định hình công trình của tương lai.
Liên hệ và nhận tư vấn chi tiết qua:
- Facebook: XYZ Joint Stock Company
- Email: t@xyz.com.vn
