Trong quá trình hướng tới kiến trúc bền vững, vật liệu đang trở thành một trong những yếu tố được quan tâm nhiều hơn bao giờ hết. Trước đây, việc lựa chọn vật liệu thường tập trung vào các tiêu chí quen thuộc như độ bền, tính thẩm mỹ, chi phí và khả năng thi công. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới về giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả, một câu hỏi khác đang được đặt ra: Vật liệu này tác động đến môi trường như thế nào trong suốt vòng đời của nó?
Từ đó, khái niệm vật liệu bền vững trong kiến trúc dần trở thành một phần quan trọng của tư duy thiết kế hiện đại. Tuy nhiên, không phải bất kỳ vật liệu nào có nguồn gốc tự nhiên, có màu sắc thân thiện hay được gắn nhãn “xanh” đều có thể được xem là bền vững. Giá trị của một loại vật liệu cần được nhìn nhận toàn diện hơn, từ nguồn tài nguyên đầu vào, năng lượng sản xuất, quá trình vận chuyển và thi công cho đến tuổi thọ, khả năng bảo trì, tái sử dụng hoặc xử lý khi công trình kết thúc vòng đời. Chính cách tiếp cận này đang làm thay đổi cách ngành xây dựng nhìn nhận về vai trò của vật liệu trong kiến trúc bền vững.
Vật liệu bền vững là gì?
Vật liệu bền vững là những vật liệu được lựa chọn và sử dụng theo hướng giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời đảm bảo hiệu quả sử dụng lâu dài và phù hợp với yêu cầu của công trình. Thay vì chỉ đánh giá một vật liệu ở thời điểm nó được đưa vào xây dựng, tư duy bền vững xem xét toàn bộ hành trình của vật liệu. Điều này bao gồm quá trình khai thác nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, thi công, sử dụng, bảo trì và giai đoạn cuối vòng đời.
Một khái niệm quan trọng liên quan đến vấn đề này là carbon hàm chứa (embodied carbon). Đây là lượng phát thải carbon liên quan đến vật liệu và các quá trình xây dựng trong toàn bộ vòng đời của công trình. Vì vậy, một vật liệu có độ bền cao nhưng cần tiêu tốn quá nhiều tài nguyên hoặc năng lượng trong quá trình sản xuất vẫn cần được đánh giá kỹ trước khi được xem là giải pháp bền vững. Cách tiếp cận dựa trên vòng đời giúp việc lựa chọn vật liệu trở nên chính xác hơn thay vì chỉ dựa vào nguồn gốc tự nhiên hay một vài đặc điểm riêng lẻ.
Vật liệu “xanh” không chỉ nằm ở nguồn gốc tự nhiên
Một quan niệm khá phổ biến là vật liệu tự nhiên luôn đồng nghĩa với vật liệu bền vững. Trên thực tế, nguồn gốc tự nhiên chỉ là một trong nhiều yếu tố cần xem xét. Gỗ, tre, đá hoặc các vật liệu có nguồn gốc sinh học có thể mang lại nhiều lợi thế, nhưng tính bền vững còn phụ thuộc vào cách nguyên liệu được khai thác, khoảng cách vận chuyển, quy trình xử lý và khả năng duy trì nguồn tài nguyên. Một vật liệu tự nhiên được khai thác thiếu kiểm soát vẫn có thể tạo ra những tác động tiêu cực đối với hệ sinh thái.
Ngược lại, một số vật liệu tái chế hoặc vật liệu được sản xuất từ phế phẩm công nghiệp có thể góp phần giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mới. Đây cũng là lý do ngành xây dựng đang ngày càng quan tâm đến tư duy kinh tế tuần hoàn, nơi vật liệu không bị xem là chất thải ngay sau khi hoàn thành nhiệm vụ ban đầu mà có thể tiếp tục được tái sử dụng, tái chế hoặc đưa trở lại một vòng đời mới. WorldGBC cũng xác định việc giảm tiêu thụ tài nguyên, kéo dài tuổi thọ vật liệu và thiết kế để tái sử dụng là những nguyên tắc quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang môi trường xây dựng tuần hoàn.
Độ bền và vòng đời quyết định giá trị thực sự của vật liệu
Một vật liệu bền vững không nhất thiết phải là vật liệu có tác động môi trường thấp nhất tại thời điểm sản xuất. Trong nhiều trường hợp, tuổi thọ và hiệu quả sử dụng lâu dài cũng đóng vai trò quan trọng. Một vật liệu cần thay thế thường xuyên có thể tạo ra lượng tiêu thụ tài nguyên và chất thải lớn hơn so với một giải pháp có độ bền cao và khả năng bảo trì tốt. Vì vậy, việc lựa chọn vật liệu cần được đặt trong bối cảnh cụ thể của từng công trình thay vì áp dụng một tiêu chuẩn chung cho mọi dự án.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các đơn vị thiết kế và tổng thầu. Quyết định về vật liệu không chỉ ảnh hưởng đến hình thức hoàn thiện mà còn tác động trực tiếp đến chi phí bảo trì, khả năng vận hành và tuổi thọ công trình. Một giải pháp vật liệu phù hợp với điều kiện khí hậu, cường độ sử dụng và yêu cầu kỹ thuật có thể giúp kéo dài vòng đời công trình, hạn chế nhu cầu sửa chữa và giảm lượng chất thải phát sinh trong tương lai. Theo cách tiếp cận vòng đời, kéo dài khả năng sử dụng và tạo điều kiện cho việc cải tạo, sửa chữa hoặc tái sử dụng cũng là một phần quan trọng của xây dựng bền vững.
Lựa chọn vật liệu bền vững cần gắn với từng công trình
Không có một loại vật liệu nào có thể được xem là lựa chọn bền vững tuyệt đối trong mọi trường hợp. Một vật liệu phù hợp với công trình ở khu vực khí hậu này có thể không mang lại hiệu quả tương tự ở một môi trường khác. Vì vậy, việc lựa chọn cần đặt trong mối quan hệ với điều kiện địa phương, chức năng công trình, yêu cầu kỹ thuật và vòng đời sử dụng. Đây cũng là lý do tư duy vật liệu bền vững cần được kết nối với thiết kế thích ứng khí hậu, thay vì tách thành một quyết định độc lập ở giai đoạn hoàn thiện.
Bên cạnh đó, vật liệu cũng cần được đánh giá về tác động đối với sức khỏe và chất lượng môi trường bên trong công trình. Các yếu tố như khả năng phát thải chất ô nhiễm, độ an toàn trong quá trình sử dụng và ảnh hưởng đến chất lượng không khí trong nhà đang ngày càng được quan tâm. Vì vậy, một lựa chọn vật liệu bền vững thực sự cần cân bằng giữa môi trường, hiệu quả kỹ thuật và trải nghiệm của con người. Đây là cách tiếp cận toàn diện hơn so với việc chỉ lựa chọn vật liệu dựa trên nhãn “xanh” hoặc xu hướng thị trường.
Vật liệu bền vững là nền tảng của kiến trúc tương lai
Vai trò của vật liệu ngày càng trở nên quan trọng khi ngành xây dựng phải đối mặt với áp lực giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Theo báo cáo Global Status Report for Buildings and Construction 2025–2026 của UNEP, lĩnh vực công trình và xây dựng hiện liên quan đến khoảng 37% lượng phát thải CO₂ toàn cầu và gần 50% lượng khai thác vật liệu. Những con số này cho thấy việc thay đổi cách lựa chọn, sử dụng và quản lý vật liệu là một phần không thể tách rời trong quá trình phát triển kiến trúc bền vững.
Trong tương lai, vật liệu bền vững sẽ không chỉ được đánh giá qua vẻ ngoài hay khả năng thay thế các vật liệu truyền thống. Giá trị thực sự nằm ở khả năng giảm tác động trong toàn bộ vòng đời, sử dụng tài nguyên hiệu quả và duy trì giá trị lâu dài cho công trình. Điều này cũng đòi hỏi sự phối hợp giữa kiến trúc sư, kỹ sư, nhà sản xuất, đơn vị thi công và chủ đầu tư ngay từ giai đoạn đầu của dự án. Khi vật liệu được xem là một phần của chiến lược tổng thể thay vì một lựa chọn riêng lẻ, công trình mới có thể tiến gần hơn đến mục tiêu phát triển bền vững.
Liên hệ và nhận tư vấn chi tiết qua:
- Facebook: XYZ Joint Stock Company
- Email: t@xyz.com.vn
