Ngập úng từng được xem chủ yếu là vấn đề của hệ thống thoát nước đô thị. Tuy nhiên, khi những trận mưa lớn có cường độ cao xuất hiện thường xuyên hơn và tình trạng đô thị hóa làm thay đổi khả năng thấm nước tự nhiên của mặt đất, công trình cũng cần được thiết kế với khả năng thích ứng tốt hơn. Thay vì chỉ tìm cách xử lý sau khi nước đã tràn vào, kiến trúc thích ứng ngập đặt câu hỏi ngay từ đầu: công trình cần được tổ chức như thế nào để giảm thiểu thiệt hại khi nước xuất hiện?
Đây là cách tiếp cận ngày càng quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Bộ Xây dựng cho biết mưa lớn cường độ cao trong thời gian ngắn đã khiến nhiều hệ thống thoát nước đô thị bị quá tải, trong khi tốc độ đô thị hóa nhanh làm gia tăng áp lực lên hạ tầng. Năm 2026, Chính phủ cũng yêu cầu chuyển mạnh từ ứng phó thiên tai bị động sang quản trị rủi ro chủ động, bao gồm việc chuẩn bị trước các kịch bản mưa lớn, ngập úng và những tình huống thiên tai bất thường.
1. Kiến trúc thích ứng ngập là gì?
Kiến trúc thích ứng ngập có thể hiểu là cách tổ chức công trình nhằm giảm mức độ dễ bị tổn thương trước nguy cơ ngập, từ việc lựa chọn vị trí, cao độ nền, tổ chức mặt bằng đến cấu tạo công trình và hệ thống thoát nước. Mục tiêu không nhất thiết là làm cho công trình “miễn nhiễm” với nước, mà là chủ động giảm khả năng nước xâm nhập, hạn chế thiệt hại và tạo điều kiện để công trình nhanh chóng trở lại trạng thái sử dụng bình thường sau sự kiện ngập.
Theo hướng dẫn của UNEP về công trình có khả năng chống chịu với khí hậu, các giải pháp thích ứng có thể được triển khai ở nhiều quy mô, từ bản thân tòa nhà đến không gian cộng đồng, đồng thời kết hợp giữa giải pháp kỹ thuật và giải pháp dựa vào tự nhiên. Điều này cho thấy khả năng chống chịu của một công trình không nên được xem xét tách rời khỏi khu đất và hệ thống đô thị xung quanh.
2. Thiết kế công trình cần tính đến nước ngay từ mặt bằng
Một trong những quyết định quan trọng nhất nằm ở cao độ và tổ chức mặt bằng công trình. Nếu nền công trình được đặt quá thấp so với khu vực xung quanh, nước có thể dễ dàng chảy vào khi hệ thống thoát nước bị quá tải. Ngược lại, việc tổ chức cao độ hợp lý, xác định hướng dòng chảy và kiểm soát các vị trí tiếp cận có thể giúp giảm nguy cơ nước xâm nhập vào những khu vực quan trọng.
Đối với công trình nằm tại khu vực có nguy cơ ngập, việc phân chia chức năng cũng cần được cân nhắc. Những không gian và thiết bị nhạy cảm với nước có thể được bố trí ở cao độ an toàn hơn, trong khi những khu vực ít nhạy cảm có thể đóng vai trò như vùng đệm. Các hệ thống kỹ thuật quan trọng cũng cần được bảo vệ phù hợp. Đây là tư duy “thiết kế trước rủi ro” thay vì chỉ sửa chữa hậu quả sau mỗi đợt ngập.
3. Không gian xanh có thể trở thành một phần của giải pháp chống ngập
Chống ngập không nhất thiết chỉ dựa vào cống thoát nước, máy bơm hay các công trình kỹ thuật. Giải pháp dựa vào tự nhiên đang ngày càng được quan tâm vì có thể giúp đô thị giữ, thấm và làm chậm dòng nước trước khi nước tập trung vào hệ thống thoát nước. Các khu vực cây xanh, mặt nước, đất thấm nước, mái xanh hay không gian cảnh quan được thiết kế phù hợp có thể trở thành một phần của chiến lược quản lý nước.
UNEP cho rằng các giải pháp dựa vào tự nhiên có thể giúp đô thị tăng khả năng chống chịu trước ngập lụt, đồng thời mang lại những lợi ích khác như cải thiện chất lượng không khí, giảm nhiệt đô thị và nâng cao chất lượng không gian sống. Vì vậy, thay vì xem cảnh quan chỉ là yếu tố thẩm mỹ, thiết kế cảnh quan có thể được tích hợp với mục tiêu quản lý nước và thích ứng khí hậu.
Đặc biệt, cách tiếp cận hiệu quả thường không phải lựa chọn giữa “công trình kỹ thuật” và “không gian xanh”, mà là kết hợp cả hai. Hệ thống thoát nước, hồ điều hòa, bề mặt thấm nước, cây xanh và các khu vực trữ nước có thể hỗ trợ lẫn nhau. UNEP cũng ghi nhận sự kết hợp giữa hạ tầng kỹ thuật và giải pháp dựa vào tự nhiên có thể tạo ra khả năng chống chịu tốt hơn trước các rủi ro khí hậu.
4. Công trình thích ứng cần được tính cho cả những tình huống bất thường
Một sai lầm phổ biến là thiết kế công trình dựa hoàn toàn vào những điều kiện thời tiết “thông thường”. Nhưng khi các hiện tượng mưa lớn cực đoan có thể vượt qua những giả định trước đây, khả năng thích ứng cần được đưa vào ngay trong quá trình lập phương án. Tiêu chuẩn thiết kế công trình cũng yêu cầu kết cấu phải xét đến những điều kiện tự nhiên của Việt Nam, trong đó có ngập lụt.
Điều này không có nghĩa mọi công trình đều phải được thiết kế theo cùng một công thức chống ngập. Mức độ thích ứng cần phụ thuộc vào vị trí, địa hình, cao độ, chức năng công trình và mức độ rủi ro cụ thể. Với một số dự án, giải pháp quan trọng có thể là nâng cao cốt nền; với dự án khác, trọng tâm có thể nằm ở khả năng trữ nước, thoát nước nhanh, bảo vệ hệ thống kỹ thuật hoặc lựa chọn vật liệu chịu được điều kiện ẩm ướt. Kiến trúc thích ứng tốt là kiến trúc hiểu rõ rủi ro của chính nơi nó được xây dựng.
Kết luận
Kiến trúc thích ứng ngập không chỉ là xây công trình cao hơn hoặc bổ sung thêm hệ thống thoát nước. Đó là một tư duy thiết kế chủ động, trong đó nước và những rủi ro khí hậu được xem xét ngay từ khi lựa chọn khu đất, tổ chức mặt bằng, thiết kế cảnh quan và bố trí hệ thống kỹ thuật.
Trong bối cảnh mưa lớn và ngập úng đô thị ngày càng đặt ra nhiều thách thức, công trình tương lai cần không chỉ đáp ứng điều kiện sử dụng thông thường mà còn có khả năng ứng phó khi điều kiện thay đổi. Khi kiến trúc kết hợp được thiết kế công trình, hạ tầng kỹ thuật và giải pháp dựa vào tự nhiên, khả năng chống chịu sẽ không còn là một lớp “bổ sung” mà trở thành một phần ngay trong cấu trúc của công trình.
Liên hệ và nhận tư vấn chi tiết qua:
- Facebook: XYZ Joint Stock Company
- Email: t@xyz.com.vn
